විවාහ ජීවිතය යනු සමාජගත පුද්ගලයා හා බැදි අත්යාවශ්ය සාධකයක් ලෙස මානව වර්ගයාගේ ආරම්භක යුගයෙහි සිටම කතා කළ තේමාවකි. විවාහය ලිංගික අවශ්යතා මුල්කර ගනිමින් සමාජයක් තුළ ඇතිවන ආකාරයත් පවුල් සංස්ථාවේ මූලාරම්භය විවාහ ජීවිතය පදනම් කරගනිමින් ප්රභවය වන ආකාරයත් දික් සගියෙහි අග්ගඤ්ඤ සූත්රයට අනුව පැහැදිලි වෙයි. තවද පශ්චාත් කාලීනව ඇතිවන සංකීර්ණ සමාජ සබදතා වටා පදනම් වන සමාජීය ගැටලු සහ සිවිල් සමාජය රාජ්යයේ මැදිහත්වීම කෙරෙහි පොදු සම්මතයකට එළඹීමත් සමාජය තුළ නිර්මාණය වූ විවිධ ආයතනයන්, සම්මතයන් සහ සම්ප්රදායන් යන සමස්ථයෙහි ප්රාරම්භක අවස්ථාව විවාහ ජීවිතය මුල්කර ගනිමින් ඇතිවූ බවට අග්ගඤ්ඤ සූත්රගත අතීත ප්රවාදය සාක්ෂි දරයි.
ලොවැ පවත්නා සියලු සංස්කාර ධර්මයන් අනිත්යය. එබැවින්ම දුක්ඛ ය. කය වූ කලී දෙතිස් කුණූපයන්ගේ ඓක්යයයි. නව දොරින් අසූචි වැගිරෙයි. සකල කාමාශ්වාදයන්ගේ ආවසානික ප්රතිඵලය සාංසාරික පැවැත්ම තුළ තෙරක් නොපෙනෙන භයංකාර දුක්ඛයන් ජනිත කිරීමය. එහෙයින් කවර සොම්නසක්ද? කවර සිනාවක්ද? යනුවෙන් සියලු සංඛත ධර්මයන්ගේ අනිත්ය බව අවධාරණය කරනා ස්ථවිරවාදී බුදු සමය තුළ කයෙහි යථාතත්වාවබෝධය සහ පංචකාමයෙහි නිරර්ථක අරුත්සුන් බවම නිර්වාණාභිසමය පිණිස නිර්දේශ කරයි. මෙසේ පංචකාමයන්ගේ ආදීනවය මෙනෙහි කිරීමම උගන්වන බුදු සමය විරාගී චරණයත් අනගාරික වූ නෛෂ්ක්රම්ය ජීවිතයත් වර්ණනා කරන අතර ලෞකිකවූ පංචකාම වින්දන සහිත සාංසාරික පැවැත්මට අනුබල දෙන පුහුදුන් වූ කාමපරිදාහයන්ගෙන් බැදුණු බ්රහ්මචර්යාවාසයට ඉදුරාම ප්රතිවිරුද්ධ වූ සරාගී කල්පනාවන්ගෙන් පිරුණු විවාහ ජීවිතය මුලිනුපුටා බැහැර කළ යුත්තක් ලෙස නොසලකා ඒ තුළ සදාචාර පිළිවෙත් දේශනා කිරීම මූලික දාර්ශනික පදනමත් සමග විසංවාදී නොවන්නේදැයි යමෙකුට විමතිය පිණිස හේතුවන්නට ඉඩ තිබේ. නමුත් අප තේරුම්ගතයුතු කාරණය වන්නේ සමාජ සංස්කෘතික යථාර්ථයන් නොඉක්මවමින් සාධු සම්මත යම් සදූපදේශ පද්ධතියක් ඇත්නම් ඒවා කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගතව බලා පරම නිෂ්ටාව වෙත පුද්ගල ජීවිත හැසිරවීමක් බුදු සමයෙහි විද්යමාන වන බවයි. අන්තවාදීව ආගමික සම්ප්රදායන්හි පුද්ගල ජීවිතය බැද තැබීමක් හෝ එවන් නෛතික පැනවීම් කිසිවකින් දෘෂ්ටිවාදයක් වෙත පුද්ගලයාට බලකිරීමක් බුදු සමයෙහි නොමැති බවයි. අනෙක් අතින් සමාජගත දුක් සංසිදවනු වස් පරම නිෂ්ටාව සාක්ෂාත් කළ සබ්රහ්මචාරීන් ධර්ම චාරිකාවෙහි යෙදුන බවක් පෙනෙයි. ඒ අනුව නෛක්රම්ය ජීවිතය හිමි පැවිද්දාට මිස ගිහි ජනයාට නොවේ. බුදුරදුන් ශාසනික කාර්යාවලිය තුළ සිව්වනක් පිරිසගේම දායකත්වය අපේක්ෂා කළේ ද මෙකී යථාර්ථය තුළ බහු ජනතාවගේ හිත සුව පිණිසම ය. මේ චතු පිරිසගේ සක්රීය අන්යෝන්ය එකගතාවක් නොමැතිව සසුනෙහි පරමාර්ථ සාධනය කර ගැනුම දුෂ්කර මෙන්ම ප්රායෝගික නොවන්නක් බව පෙනෙන නිසාම සිව්වණක් පිරිසෙහි එකගබව බුදුරදුන් අපේක්ෂා කළ බව අපගේ පිළිගැනීමයි. තවද සියලු මනුෂයින් කාමයේ ප්රතිඵලයන්ය යන්න බුදු සමයේ පිළිගැනීමයි. ලොවැ කර්මානුරූපව ඕපපාතිකව පහළවන ඇතැම් සත්ව කොටසක් හැරෙන්නට මනුෂ්යයින් පහළ වන්නේ දෙමව්පියන් නිසාම වෙයි. ලොවට බුදුවරයකුගේ පහළවීම සිදුවන්නේද කාමයේ ප්රතිඵලයක් වශයෙනි. ශ්රාවක සංඝයා ද එවැනිම කාමයේ ප්රතිඵලයන්ම වෙයි. ලොවැ සියල්ලන්ම එකවර විමුක්තිය ලැබෙතැයි යන පරමාදර්ශය බුදු සමය පිළිනොගන්නා අතර සීමිත පිරිසක් නෛක්රම්ය ජීවිතයට ඇතුළත්වී විමුක්තිය සාක්ෂාත් කරගනු ලබයි. එවැන්නන් ලොවැ යථා ස්වරූපය දැක ප්රඥා මූලිකව සසර බිය දක්නා අයයි. හැම කෙනෙක්ටම එලෙස සංවේදී විය නොහැකි අතර ඒ සදහා සම්පූර්ණ කළ යුතු පාරමිතා ශක්තියක් අවශ්ය වෙයි. එසේම පැවිද්ද අභ්යාවකාශය මෙන් ද භික්ෂුව එහි ඒමේ අත පියාසර කරන පක්ෂියකු මෙන් ද බුදු සමය පෙන්වා දෙන අතර ගිහි ගෙය නිර්වාණාපේක්ෂකයාට සම්බාධ සහිත තැනක් ලෙස හදුන්වයි. විවාහ ජීවිතය පිළිබද බෞද්ධ ඉගැන්වීමක් අවශ්යවන්නේ ජීව විද්යාත්මක පදනමක වන ලිංගික ජීවිතය පිළිබද ඉගැන්වීමක් ලෙස නොව විවාහ ජීවිතය හා බැදි සාර ධර්ම තුළින් වඩා යහපත් සමාජ බන්ධනයක් පුද්ගල ජීවිතයට එක් කිරීමටයි. මන්ද ප්රව්රජිතයා මෙන්ම ගිහියාද යම් ධාර්මික පැවැත්මක් මත නිර්වාණගාමී මග යායුතු බව බුදු සමයේ පිළිගැනීම වන බැවිනි. අනෙක් අතින් අවිවාහික තනිකඩයාගේ පැවැත්ම සමාජ සදාචාරයට නොගැලපෙන්නක් වන බැවිනි. වගකීමෙන් තොර සමාජ පැවැත්මට බුදු සමය අකමැති වන අතරම වගකීම් සහගත ධාර්මික විවාහ ජීවිතය ප්රශංසාවට ලක්කරයි. මක්නිසාදයත් ප්රව්රජිත සමාජය බිහිවන්නේ මහා සමාජය වන ගෘහස්ථ සමාජයෙන්ම වන බැවිනි.
විවාහකයාගේ ධාර්මික පැවැත්ම දෙවියන්ගේ පවා වන්දනයට ලක්වන බව බෞද්ධ ඉගැන්වීමයි. දිනක් සක් දෙවිදු මනුලොව දෙසට හැරී නමස්කාර කරනු දුටු මාතලී රථාචාර්යයා ඊට හේතු විමසූ කල සක් දෙවිදු පැවසුවාය යනුවෙන් සදහන් වන්නේ " ගිහි ජීවිතයක් ගතකරන සිල්වත් ධාර්මිකව භාර්යාව පෝෂණය කරන පිනෙහි යෙදුණු උපාසකයෙක් වේ නම් මා ඔහුට නමස්කාර කරමි" යනුවෙනි. මේ පුරාණ කතාවෙන් උගන්වන බෞද්ධ සදූපදේශය තුළ අවධාරණය කරන්නේ විවාහ ජීවිතය ධාර්මික විය යුතු බවකි. ඒ තුළ සංවරය ඇතිකරගත යුතු බවයි. ආජීවය පාරිශුද්ධවීම පිළිබදවද මෙයින් කියැවෙන බැව් අපට පෙනෙයි. ස්වාමියා විසින් සිය භාර්යාව අධාර්මිකව ලද ධනයෙන් පෝෂණය කරන්නේ නම්, සමාජගත ගැටලු මතු කරයි. එය ඔවුනගේ සොම්නස පවුල් සංස්ථාවෙන් අතුරුදන් කරවීමට හේතුවනු ඇත. සමාජ සාධු සම්මතයන්ට එරෙහිව යන ධනෝපාර්ජනය තුළින් සමාජ සබදතා බිද වැටෙන්නට මෙන්ම සමාජ ගැරහුමට ලක්වීමට හේතුවෙයි. අනෙක් අතින් ස්වාමියා හා භාර්යාව මනා ගැලපීමක් ඇතියවුන් විය යුතුයි. නැතොත් බොහෝ ගැටලු ඇතිවීමට පිළිවන. එබැවින් බුදුසමය විවාහ ජීවිතයකට අත්යාවශ්යයැයි ශ්රද්ධාව, ශීලය, ත්යාගශීලී බව සහ ප්රඥාවන්ත බව ඇතිකර ගැනීමට උගන්වයි. ඇත්තෙන්ම මේ ගුණ දම් විවාහක යුවලක් තුළ සමානව වර්ධනය වන්නේ නම් එය වූ කලී නක්ෂත්ර පොරොන්දම් ගැලපීමකට වඩා ගැඹුරු ආධ්යාත්මික ඒකාත්මික බවක් ගොඩනගන්නක් බව අපගේ අදහසයි. එලෙස මේ ගුණ දම් වර්ධනය කරගැනීම තුළ සාංසාරික වශයෙන් ඔවුන්ගේ එකතුවීම කෙරෙහිද බලපෑමක් සිදු කරන බව සිද්ධාර්ථ-යශෝධරා මෙන්ම පිප්ඵලී කුමරුගේ යුග දිවිය වැනි පරමාදර්ශී කතා පුවත් තුළින් පෙන්වා දෙමින් බුදු සමය විවාහ ජීවිතය ගුණ දම් ප්රගුණ කිරීමට අවකාශ විවර කළ පුණ්ය ක්ෂේත්රයක් බව තහවුරු කරයි. ඇත්තෙන්ම ඉහත කී ශ්රද්ධාදී ගුණ දම් දෙවියන් අතරට යාම පිණිස උපකාර වන ධර්ම වෙයි. මිනිසාට වඩා පංචකාම සම්පත් දෙවියන් අතර තිබෙන බව බෞද්ධ ඉගැන්වීම වුවද ඒවායේම ඇලී ගැලී සිටින ස්වභාවයක් රහිත සම්යග්දෘෂ්ටික දෙවියන් ධර්මය ප්රගුණ කරන බවද බුදු සමයේ පිළිගැනීමයි. සෝතාපන්නාදී බුද්ධශ්රාවකයින් දෙව්ලොව ඉපිද සිය සාංසාරික ගමනේ අවසානය භාගය පසුකරමින් සිටින නිදසුන් ඕනෑතරම් පෙන්වාදී ඇති බැවැනි. එහෙයින් ස්වාමි-භාර්යා සම්බන්ධය තුළ මිනිසා දේවත්වය දක්වා උසස් කිරීමක් මෙන්ම යහ පැවැත්ම නිසාම දෙවියන්ගේ පවා වන්දනයටත් ප්රශංසාවටත් ලක් වන බව බුදු සමයේ පිළිගැනීමයි.
පස්කම් සැප විදීම විවාහයේ එකම පරමාර්ථය විය යුතුය යන තත්කාලීන සමාජයේ පිළිගැනීමට ලක්වූ පශ්චාත් බ්රාහ්මණික චින්තනය සමග එකහෙලාම විසංවාදී සදූපදේශ රැසක් බෞද්ධ ඉගැන්වීම තුළ ප්රකට කරයි. ඇතැම් විවාහයකදී දෑවැද්ද අත්යාවශ්ය කටයුත්තක් ලෙස සැලකුවේ බ්රාහ්මණ සම්ප්රදායයි. නමුත් බුදු සමය තුළ එවැන්නක් සාකච්ඡාවට ලක් නොවන අතර ගෘහස්ථ සංස්කෘතියේ වැදගත් අංගයක් ලෙස සාර්ථක විවාහ ජීවිතයක් ගතකිරීමට අවශ්ය ඉගැන්වීම් රැසක් බුදුසමය පෙන්වාදෙන බව අපගේ අදහසයි. ඒ අනුව වැඩිමනක් බ්රාහ්මණ චින්තකයින් නිර්දේශ කළ පරිදි වයසින් වැඩි පිරිමියකු සමග වයසින් ඉතාම අඩු දැරිවියන් පවා මාපිය එකගකාව සහිතව විවාහවීම ගැටලුවක් නොවුණි. නමුත් බුදු සමය ඊට එකග නොවේ. එය වූ කලී විවාහක ජීවිතය පිළිබද යහපත් පූර්වාදර්ශයක් නොවන්නා සේම අන්යෝන්ය සැකය ඇතිකරවන පිරිහීමට පත් කරවන අසාර්ථක විවාහයක් ලෙස බැහැර කරයි. බුදු සමය අන්යෝන්ය විශ්වාසය අගය කරයි. "පරම විස්සාසිකා" යන ගෞරව නාමය නකුල මාතා, නකුල පිතා යන දම්පතීන් අරඹයා බුදුරදුන් විසින් ලබා දුන්නේ විශ්වාසය යන්න විවාහක දෙපලකට ප්රමුඛ සාධකයක් වන බව ඒත්තුගැන්වීමේ අරමුණින් බව අපගේ අදහසයි. අනෙක් අතින් ගිහියාගේ නිත්ය ශීලය ලෙස සැලකෙන පංචශීල ප්රතිපදාව තුළ තෙවැනි සික පදය වෙන්වන්නේද විශ්වාසය කඩ නොකොට සදාවාර පිළිවෙතක් විවාහය හා බද්ද කිරීමටයැයි ප්රකාශ කළ හැකිය. ඒ අනුව 'ස්වදාර සේවනය' යන්න ගිහියන්ගේ බ්රහ්මචර්යාව ලෙස පැරැණි යතිවරු හදුන්වන්නේ එය සංවරශීලී ජීවන මගට බාධාවක් නොවනා නිසාවෙන්ම බව කිව හැකිය. නොකරන්න යැයි අවධාරණය කරන්නේ පරදාර සේවනයයි. ඉන් ප්රථමයෙන් තමාගේ නිවස තුළත් දෙවනුව සේවනය කරන්නට යන නිවස තුළත් මේ නිවෙස් දෙක අතරත් ගැටුම් ඇතිවී සමාජ ගැටලු රාශියක් ඇතිකරවන්නක්ම වන බැවිනි. එසේ නොමැතිව ගෘහස්ථ ජීවිතය තුළ ලිංගික අවශ්යතාව පැන නොනගින්නේ නම් එය ඉහත කී පිප්ඵලී කුමාරයාගේ කතාවට සමාන නෛෂ්ක්රම්යය සාංසාරිකව පුරුදු කරමින් පැමිණි දෙපලකගේ යථාර්ථාවබෝධයෙන් සපිරි කලාතුරකින් හමුවන පරමාදර්ශයක්ම විය යුතු බව අපගේ විශ්වාසයයි. එය නොදැමුණු මනැසකට එක එල්ලේ ග්රහණය නොවන සියුම් ආධ්යාත්මික බැදීමකැයි සැලකීම වඩා උචිතය. නමුත් මහා සමාජය ලෙස ගෘහස්ථ සමාජ ජීවිතයකට එතරම් ගැඹුරු පදනමක් සහිත ප්රවාදයක ඇති උපයෝගීතාව අතිශය අල්ප බව අපට හැගීයන්නේය. නමුත් බෞද්ධ ඉගැන්වීම තුළ විවාහ ජීවිතය සම්බන්ධයෙන් ඇතිකරන ශික්ෂාකාමී සදූපදේශයන් වැඩි පිරිසකගේ සහභාගීත්වය ගෘහස්ථ සංස්කෘතිය වීම නිසාම සිදු කළ බව සිතීමද සාවද්යය. විවාහ ජීවිතය සදාචාර පිළිවෙත් පූර්ණ කරනු වස් බාධා නොවන තැනක් බව බුදුසමය පිළිගන්නා බැවින් එයට අවශ්ය ධාර්මික න්යායාත්මක පදනම ගොඩනැගීම පිණිස කටයුතු කිරීම බෞද්ධ ඉගැන්වීම වන බව පිළිගැනීම වඩාත් ප්රඥා ගෝචර ය.
ගිහි විනය ලෙස හදුනාගන්නා සිගාලෝවාද සූත්රයෙහිද ස්වාමියකු සහ බිරියක විසින් ඉටුකරගත යුතු යුතුකම් දහයක් බුදුරදුන් විසින් දේශනා කර ඇත. එහි බටහිර දිශාවට නම් කර ඇති භාර්යාව කෙරේ ස්වාමියා විසින් ඉටු කළ යුතු යුතුකම් ලෙස බිරිදට ගරු කිරීම,අවමන් නොකිරීම, පර ස්ත්රීන් කරා නොයාම, ඉසුරු පවරාදීම, ආභරණාදිය සපයාදීම යන්න දැක්වෙයි. ඒ යුතුකම් වලින් සංග්රහ ලබන බිරිද විසින්ද පෙරළා යුතුකම් පහකින් ස්වාමියාට සංග්රහ කරයි. ඒ අනුව ගෙදර සියලු කටයුතු මැනවින් ඉටුකිරීම, සැමියාගේ සපිරිවර ජනයාට සංග්රහ කිරීම,පර පුරුෂයන් කරා නොයාම, ස්වාමියාගේ ධන සම්පත් ආරක්ෂා කිරීම, සියලු කටයුතු වල දක්ෂව හා අනලස්ව ඉටුකරීම යන යුතුකම් එහි දැක්වෙයි. මෙයින් අපට පෙනෙන්නේ ස්වාමි-භාර්යා සම්බන්ධය තුළ සාර්ථක යහ පැවැත්මක් උදෙසා මේ යුතුකම් පද්ධතිය සක්රීය කිරීමෙහි ඇති වැදගත්කමයි. අන්යෝන්ය ගෞරවය සහ සුහදතාව සුරැකෙන මේ යුතුකම් පද්ධතිය විවාහ ජීවිතයෙහි ගැටුම් ඇතිවීම වලක්වයි. බිරිය නිවසේ සිදුකරන දරුවන්ගේ හා ස්වාමියාගේ කුදුමහත් කටයුතු සැමියාගේ ඇගයීමට ප්රශංසාවට ලක් කිරීම ඇයට කරන ගෞරවයකි. අන්යයන් ඉදිරියේදී හෝ ඇයට අපහාස වන වචන කතා නොකොට අර්ථ සම්පන්න මෘදු මොලොක් වචනයෙන් සංග්රහ කිරීම ද ඇගේ ගෞරවය ආරක්ෂා කිරීමක් මෙන්ම පවුලේ සමගිය සුරක්ෂිත කරන්නක් වන බව අපගේ අදහසයි. බිරිදත් ස්වාමියාත් දෙදෙනාම පරදාර සේවනය කිසිම විටක නොකිරීම පවුල් සංස්ථාව තුළ සාමග්රිය සුරක්ෂිතවීමට මෙන්ම සමාජ ගැටලු සහ නූතනයේ බොහෝ කතාබහට ලක්වන සමාජ රෝග වලින් මිදීමට හේතු වන බව ස්ථිරය.එසේම බිරිය සිය නිවසේ ආර්ථිකය පිළිබද අවදිමත් බවකින් මෙන්ම අරපිරිමැස්ම ඇති අයෙකු විය යුතුය. එහෙයින් එවැනි බිරිදකට ස්වාමියා විසින් නිවසේ මුදල් පාලනය පිළිබද අයිතිය ලබාදීමෙහි වරදක් නැත. නිවසේ අඩුපාඩු පිළිබද ස්වාමියාට වඩා අවබෝධයක් ඇත්තේ බෝහෝ විට ගෘහනියටයි. එනිසාවෙන් ඇයට ඉසුරු බාරදීමෙන් පවුලේ ආර්ථික කළමනාකරණය ප්රශස්ත වන බව අමුතුවෙන් නොකියමනාය. තවද බිරියට මළ ගෙදරකට මගුල් ගෙදරකට ආදී වශයෙන් ඇදීමට පැළදීමට සුදුසු වස්ත්රාභරණ අවශ්යය. ස්ත්රීන් ඒවාට පුරුෂයිනට වඩා කැමැත්තක් දක්වන බව කිව හැකිය. මේතුළ බුදුරදුන් පවුල් සංස්ථාවෙහි අන්යෝන්ය සුහදතාව විශයෙහි සියුම් ලෙස අවධානය යොමු කළ බවත් විවාහක ජීවිතය පිළිබද බුදුරදුන් තුළ පැවැති විශිෂ්ට අවබෝධයත් අපට ප්රකට වෙයි. විශේෂයෙන්ම තත්කාලීන භාරතීය සමාජයෙහි පැවැති බ්රාහ්මණ චින්තනය විසින් බිරිය නිවසෙහි වහලියකගේ තත්වයට ඇද දමමින් ස්වාමියාට භක්තිමත්ව දරුවන් තැනීමත් ස්වාමියාගේ මන දොළ සපුරන්නට ඇති පංචකාම වස්තුවක් ලෙසත් සලකමින් ඇයගේ ගෞරවය මෙන්ම නිදහසේ නිවසේ කටයුතු කෙරේ මැදිහත්වීමේ අයිතිය අහිමිකර තිබූ බව මෙහිදී මතක් කළ යුතු කරුණකි. එවැනි තත්වයක බුදුරදුන්ගේ මේ පැහැදිලි කිරීම් එක් අතකින් විප්ලවීය සමාජ ශෝධනයක් උදෙසා පවුල් සංස්ථව තුළින්ම යථාර්ථවාදී එළඹුමක් ඇතිකරන බව අපගේ පිළිගැනීමයි. නිවසේ කටයුතු කරේ දක්ෂවන ස්වාමියාටත් ඥාති හිතමිත්රාදීන්ටත් නිසි ලෙස සංග්රහ කරන ස්වාමියා සතු සම්පත් අරපිරිමැස්මෙන් විය පැහැදම් කරන බිරිදක් වෙත ස්වාමියාගේ සම්මානනීය ගෞරවය හිමිවිය යුතු බවට වන තාර්කික යුක්තියක් මේ යුතුකම් අතර වන බව අපගේ විශ්වාසයයි.
විවාපත් වන බිරිය පිළිබද තේරුම්ගැනීමට උගන්වන බෞද්ධ ඉගැන්වීමක් ලෙස 'සප්ත භාර්යාවන්' පිළිබද ඉගැන්වීම ඉතා අගනේය. ඒ අනුව මිතුරකු වැනි බිරිදත් මවක් වැනි බිරිදත් සොයුරියක් වැනි බිරිදත් බුදු සමයේ ප්රශංසාවට ලක්වන අතර වධකයකු වැනි බිරිදත් හෙරක් වැනි බිරිදත් අධිපතිනියක වැනි බිරිදත් නොගැලපෙන බව නිර්දේශ කරයි. 'දාස භරියා' යන්න ප්රශංසාවට ලක් නොවන අතර ප්රතික්ෂේප කරන්නේද නැත. මක්නිසාදයත් ගෘහ කාර්යයන් තුළ ස්වාමියාගේත් දරුවන්ගේත් කටයුතු කිරීමට මැදිහත්වීම තුළ ඇතැම් විට දාසියගේ භූමිකාවට සමාන වන බැවිනි. නමුත් දාසියක් මෙන් හැම කටයුත්තකම හැසිරීමක් එයින් අදහස් නොකරන අතර බුදුසමය ප්රායෝගික භාවිතය මිස පරමාදර්ශී හිතානුකම්පාව ඇගයීමට ලක්නොකරන නිසා එසේ විය හැකි බව අපගේ පිළිගැනීමයි. සැමියා මිතුරකු මෙන් ද තවත් විටෙක සොයුරෙකු ලෙසද පියෙකු මෙන් ද දකිමින් හිතානුකම්පීවත් එකිනෙකාට ගෞරවයත් සුහද බවත් ප්රකාශ කරමින් දෛනික ජීවිතය තුළ අන්යෝන්ය ස්නේහවන්ත බවින් සංග්රහ කිරීමත් අවශ්ය බව බුදු සමයෙහි මග පෙන්වීම බවයි අපගේ අදහස වන්නේ. මෙලෙස යහපත් ගෘහස්ථ ජීවිත ගෙවූ ස්වාමියන් සහ භාර්යාවන් පිළිබද ඕනෑතරම් නිදසුන් බුද්ධකාලීන භාරතයෙන් අපට අසන්නට ලැබෙන නිසාවෙනි. ඒ අනුව අචල ශ්රද්ධාවට පත් සෝතාපන්න ආර්ය ශ්රාවකයන් පවා සාර්ථක ගෘහ ජීවිත ගතකර අපට ආදර්ශ සපයා ඇත. බිම්බිසාර රජු එවැනි ගිහි සවුවෙකි. අග්ර දායකයා වූ කොසොල් රටේ අනේපිඩු සිටුතුමා ද එවැනි නිදසුනකි. අග්රදායිකාව ලෙස විශාකාවද බොහෝ දරු සම්පත් ලබා ශාසනික මෙහෙවරක් සිදුකළ උතුම් ආර්ය ශ්රාවිකාවක් විය. ඔවුන් ගෘහස්ථ ජීවිතය තුළ බොහෝ පින් කුසල් කොට සිය සාංසාරික ජීවිතය නිමාවන්නට ප්රථම තවත් සම්යග්දෘෂ්ටික ජීවිත මෙලොවට බිහි කරමින් සසුනට හිත වැඩ සැලසූ උතුම් ආදර්ශයන්ම වන බව අපගේ පිළිගැනීමයි. විශේෂයෙන්ම විශාකාවගේ පියා දුන් අවවාද බෞද්ධ ඉගැන්වීම තුළ ප්රශස්ත ලෙස ඇගයීමට ලක් කරන්නේද එහි විවාහ ජීවිතයකට ඇති හරවත් උපයෝගීතාව සැලකීමෙන් බව අපගේ අදහසයි. කෝසල සංයුක්තයෙහි එන 'ධීතු' සූත්රයේ බුදුරදුන් දුවකගේ ඉපදීමත් පසුව ඇය විවාපත්වී ශීලවන්ත වූ නැදිමයිලන්ට සලකමින් රටක් දේශයක් පාලනය කිරීමට සුදුසු පුතෙකු බිහිකරන්නේය යන බුද්ධ වචනය මෙවන් සාර්ථක ගෘහ ජීවිත පිළිබද ප්රායෝගික වූ නිදර්ශන තුළින් ගම්යවන බව අපගේ කල්පනාවයි.
විවාහ ජීවිතය තුළ අන්යෝන්ය ගැලපීම මත කරන ලද වර්ගකිරීමක් බෞද්ධ ඉගැන්වීමෙහි එයි. ඒ අනුව මළමිනියක් හා මළමිනියක් එක්ව විසීම, මළමිනියක් දෙව්දුවක හා එක්ව විසීම, දේව පුත්රයෙක් දෙව්දුවක හා විසීම, දේව පුත්රයෙක් මළමිනියක් හා එක්ව විසීම යනුවෙන් දැක්වෙන එම ඉගැන්වීමෙහි 'දේව' යනු සදාචාර සම්පන්න යහපත් චරිත ස්වභාවය අදහස් කරන අතර 'මළ මිනිය' යන්නෙන් අශ්ශීල පැවැත්මක් සහිත වංක බවත් අධාර්මික පහත් යැයි කිව හැකි සදාචාර පිළිවෙත් කඩකරන චරිත ස්වභාවයත් ගම්යවෙයි. මෙයින් බුදුසමයේ ඇගයීමට ලක්වන්නේ "දේව පුත්රයෙක් දෙව් දුවක හා එක්ව විසීම"යි. අන්යෝන්ය විශ්වාසය මත පදනම් වූ සදාචාරවත් ධාර්මික පැවැත්ම තුළ කොයි ආකාරයෙන් විවාහ වුවද ප්රඥාපූර්වක අවබෝධයක් ලැබීම තුළ යුග දිවිය සාර්ථක කරගනිමින් දෙමාපිය වැඩිහිටියන්ට කෘතවේදීව සැලකුම් කරමින් සමාජගත ජීවිතය පුණ්ය ක්ෂේත්රයක් ලෙස දකිමින් ලෞකික ජීවිතය සාර්ථකව ගත කරමින් ආධ්යාත්මික නැඹුරුවක් සහිතව ආර්ය මාර්ගයෙහි අවෙච්ඡප්රසාදයට පත්ව ස්වර්ගගාමී වීමටත් තාරුණ්යය සමාජයේ හිතවැඩ පිණිස යොදවමින් ත්රිවිධ ශාසනයාගේ මතු පැවැත්ම උදෙසා අනාගත පරපුරක් බිහිකිරීමටත් බෞද්ධ ඉගැන්වීම් තුළ සදූපදේශයන් ඉදිරිපත් කරන බව අපගේ පිළිගැනීමයි. නූතනයේ ඇතැම් බටහිර සංකල්ප අනුව හැඩගැසුණු බොළද චර්යාවන් විවාහය පිළිබද බෞද්ධ ඉගැන්වීම් හා විසංවාදී වන්නේ ද ගැඹුරු ආධ්යාත්මික පදනමක් මත පිහිටා බුදුසමය වෛවාහික සදූපදේශ ඉදිරිපත් කරන බැවිනැයි අපට හැගීයන්නේය. 'ප්රේමය' වැනි සංකල්ප නූතනයේ බෞද්ධ සංස්කෘතියට වැරදි ලෙස එක්වීමට උත්සාහ දරන බව අපට නොරහසකි. ප්රේමයෙන් මත්වී කාමුක ගුණ මෙන්ම තෙරුවනෙහිද ගුණ ඇතුළත් ගීයක් ගැයූ පංචසිඛව බුදුරදුන් පිළිකෙව් නොකළ අතර ගීයෙහි හා වීනාවාදනයෙහි ගැලපීම ඇගයීමට ලක්කරයි. ප්රේමය අර්ථශූන්යයැයි ගිහි සමාජයට තහංචි දැමීමක් බුදුසමය සිදු නොකරන බව එයින් අපට පැහැදිලි වෙයි. නමුත් යථාර්ථය ඍජුව පෙන්වන බුදුසමය ප්රේමය බියත් ශෝකයත් උපදවන්නක් බව දේශනා කරයි. ස්ත්රී පුරුෂයන් අතර නොදැමුණු චෛතසික භාවයන් ඇති කල්හි සරාගී කල්පනාවන් ඇතිවීම වැලැක්විය නොහැකිය. ජීව විද්යාත්මකව සිතා බැලුවද තාරුණ්යයත් සමාජ පරිසරයත් මේ බන්ධනයට දක්වන්නේ එකග බවක් බව අපගේ අදහසයි. අප මෙහි මුලින් සදහන් කළ අග්ගඤ්ඤ සූත්රගත අදහස තුළම විමසුවද ස්ත්රියට පුරුෂයාත් පුරුෂයාට ස්ත්රියත් දැකීම තරම් රාගය උපදවන, කාමය වෙත බලකරන තවත් දර්ශනයක් නොමැත්තේමය. නමුත් එය සමාජ සම්මත සාරධර්මයන් උල්ලංගනය වන අයුරින් අවිනීතව ප්රකාශවීම සමාජ ගැරහුමට ලක්වන්නක් බව ප්රසිද්ධියේ මෙවුන්දම් සෙවූ ප්රකෘති සමාජයේ ඇතැම් බහුතර පිරිසකගේ ගැරහුමටත් පස්, ගොම, අලු ආදියෙන් දමා ගැසීම පිළිබද පුරාවෘත්තමය ලෝකෝත්පත්ති වංශකතාවෙන් පෙනීයන්නේය. සත්වයාගේ ඒකීයත්වය ජීව විද්යාත්මක පදනමක් තුළ පැහැදිලිව පෙනෙන අයුරින් මුලින්ම භේද වන්නේ ස්ත්රී සහ පුරුෂ ලෙස බව ඉන් විද්යමාන වෙයි. එකී ඒකීයත්වය බරපතල ලෙස බිදවැටීම සත්වයාගේ උදාසීන ක්ලේෂ ධර්මයන් පිබිදීමටත් ලැජ්ජාව සහ භය යන සංවරයෙහිලා පදනම්වන මූල ධර්ම බිදවැටීමටත් හේතුවන බව සූත්රගත ප්රවාදය පෙන්වාදෙයි. අසද්ධර්මයෙහි බොහෝවෙලාවක් යෙදිය යුතු බවට පැමිණීමත් අසද්ධර්මය වසාලනු පිණිසත් ගෙවල් කරවීය යනුවෙන් සදහන් සූත්රගත පාඨයෙන් අපට පෙනෙන්නේ විවාහ ජීවිතය සංවරය මතම ගොඩනැගිය යුතු බවට බුදු සමය අවධාරණය කරනා බවයි. අනෙක් අතින් කාමය එක එල්ලේම බැහැර කරමින් සාංසාරික විමුක්තියක් අපේක්ෂා කළ නොහැකි බහුතරයක් වන ගෘහස්ථ සමාජයේ සාතිශය පිරිසකට ස්වදාර සන්තෝෂය තුළ වඩා යහපත් ධාර්මික සමාජ පදනමක් ගොඩනගාගනිමින් ආගමික වත්පිළිවෙත් සිදුකරගනිමින් උසස් ශික්ෂණයක් සහිත බෞද්ධ සංස්කෘතියක් පිළිබද අපේක්ෂා දැනවීමට බුදුසමය අනුබල දෙන බව අපගේ පිළිගැනීමයි.
(**__විවාහ ජීවිතය පිළිබද බෞද්ධ ඉගැන්වීම__ 01 " යන මැයෙන් වන මෙය ලිපි පෙළක පළමුවැන්නයි. විචාරශීලී ලිපි පෙළක් වන මෙය සංවාදයට විවෘත ය. ඇතැම් මූලාශ්ර පාඨ සහ මූලාශ්රයන් අන්තර්ගත නොකළේ විස්තරය සංක්ෂිප්ත කරනු රිසියෙනි. අධ්යයනයේ යෙදෙන්නන්ට කර ඒ පිළිබද විමසීමට අවකාශ මෙම පිටුව තුළ මාගේ ලිපි සියල්ලටම විවෘතය.)
------- අරෝෂ සමරසේකර -------
Buddhist civilization ගේ ඡායාරූපය
